Stanisław Mąka (1890 – 1939)

Katalog dokumentów dotyczących Stanisława Mąki

Postaci Stanisława Mąki, bohatera niniejszego tomu, nie trzeba w tym miejscu przedstawiać – z powodzeniem zrobili to autorzy pozostałych artykułów. Warto jednak przyjrzeć się dokumentom po nim pozostałym, aby wiedzieć, gdzie szukać świadectw życiorysu tego zasłużonego rodaka Ziemi Limanowskiej, który jeszcze do niedawna pozostawał nieznany, nawet wśród lokalnej społeczności, dziś odkrywany jest na nowo oraz aby wiedzieć, jakie dokumenty odnoszące się do jego biografii przetrwały do obecnych czasów. Ujęte w katalogu dokumenty nie stanowią spuścizny archiwalnej[1] sensu stricte, z uwagi na fakt, iż nie zostały wytworzone bezpośrednio przez Stanisława Mąkę, a jedynie jego samego dotyczą. Trudno bowiem spodziewać się pozostawienia pełnej spuścizny archiwalnej przez żołnierza, który niemalże całe swoje krótkie życie poświęcił działalności wojskowej i walce na różnych frontach, gdzie ostatecznie zginął.

            Stanisław Mąka w chwili śmierci w 1939 r. miał tylko czterdzieści dziewięć lat. Zdążył jednak zapisać się na kartach historii, również w dokumentach. Niniejszy katalog, będący efektem kwerend archiwalnych, zbiera i porządkuje archiwalia dotyczące bohatera, pochodzące z różnych archiwów. Umieszczono tutaj głównie dokumenty pozyskane w formie skanów z Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie, dokumenty pochodzące z zasobu Archiwum Diecezjalnego im. Arcybiskupa Jerzego Ablewicza w Tarnowie oraz stanowiące własność prywatną Moniki Karlińskiej-Nawary, wnuczki Stanisława. Nie są to zapewne wszystkie istniejące świadectwa bogatego życiorysu tegoż żołnierza, jednakże dotychczas przeprowadzona kwerenda pozwoliła na ujawnienie właśnie tych i uznanie ich subiektywnie jako najważniejszych. Być może w przyszłości możliwe będzie dotarcie do innych dokumentów, co na obecnym etapie badań nie było możliwe, a co należy pozostawić jako postulat badawczy. Podczas opracowania niniejszego katalogu dokumentów celowo pominięto materiały źródłowe nieodnoszące się bezpośrednio do Stanisława Mąki, a stanowiące jedynie tło i kontekst jego życia oraz działalności. Takimi dokumentami były np. akta metrykalne członków rodziny, czy dokumenty katastralne dotyczące jego rodzinnej wsi Lipowe[2].

            Z metodycznego punktu widzenia niniejszy katalog jest trudny do ujęcia. Opisywane dokumenty nie stanowią zespołu archiwalnego, nie zostały wytworzone przez jednego aktotwórcę[3]. Są więc, w rozumieniu zasad archiwistyki, zbiorem archiwalnym[4]. Stworzenie niniejszego katalogu nie było również pełnym opracowaniem tych dokumentów, gdyż każdy z nich zostały one już wcześniej scharakteryzowane w archiwach, z których pochodzą. Trudno również wskazać dzieje zbioru archiwalnego, co zazwyczaj ma miejsce w tego typu wstępach do inwentarzy archiwalnych czy katalogów. Aktualnie w całości jest on w posiadaniu Moniki Karlińskiej-Nawary, pomysłodawczyni projektu „POKOLENIE PRZEMIANY W POLSCE na podstawie losów legionisty, uczestnika 3 wojen, kawalera orderu Virtuti Militari – chorążego Stanisława Mąki i (1890-1939)”.

            Podczas pracy nad katalogiem wyszczególniono kilka pól opisu, pozwalających na dokładne poznanie zawartości dokumentów. Pole „Numer inwentarzowy” zostało ustanowione dla systematyzacji i policzenia dokumentów. Finalnie, gdy dokumenty będą wpisane do bazy Limanowskiego Archiwum Społecznego[5], numer inwentarzowy powinien stać się elementem ich sygnatury. Pole „Tytuł” stanowi krótki opis tytularny jednostki, zazwyczaj nadany przez autora katalogu, w oparciu o zawartość dokumentacji lub przepisany z jednostki archiwalny. Nadmienić należy w tym miejscu, iż w przypadku skrótów użytych w tytułach oryginalnych, starano się je rozwinąć, stosując nawiasy kwadratowe[6]. W polu „Zawartość” dokładnie opisano, jakie treści niosą ze sobą omawiane dokumenty. W przypadku jednostek z Centralnego Archiwum Wojskowego, gdzie dokumenty są załącznikami do poszczególnych wniosków o odznaczenie, nie wydzielano ich jako osobnych, ale traktowano jako całą jednostkę, opisując właśnie w polu zawartość. Jedyny wyjątek uczyniono w przypadku jednostki o numerze inwentarzowym „1”, z uwagi na fakt, iż w niej znajdują się dwa oddzielne wnioski o odznaczenie oraz fotografia Stanisława Mąki, która może funkcjonować odrębnie[7]. W polu „Daty” opisano datację jednostki, w odniesieniu do przedziału lat. W polu „Opis jednostki archiwalnej” starano się podać formę dokumentu (głównie forma elektroniczna), ilość kart, a także obecne tam języki i formy wewnętrzne, czyli druki, maszynopisy, rękopisy itp., tak aby czytelnik miał świadomość, jakiego rodzaju są to materiały. Niezwykle istotne są pola „Proweniencja (archiwum)” oraz „Sygnatury”, z uwagi na fakt, że wskazują one dokładnie archiwum, z którego pochodzi dany dokument bądź jednostka archiwalna oraz sygnatury, pod którymi można je znaleźć. Dokumenty stanowią element zasobu poszczególnych archiwów, trudno więc je od nich oderwać. W polu „Uwagi” podawano dodatkowe informacje, które nie mieściły się we wcześniejszych polach opisu, a które uznano za istotne.

            Podczas opracowania niniejszego katalogu posłużono się następującymi skrótami:

• a. – jednostka archiwalna
• – języki: łac. – łaciński, pl. – polski
• mps – maszynopis
• rkps – rękopis
• – karta
• – strona

Pod względem zawartości zbiór koncentruje się głównie wokół działalności frontowej Stanisława Mąki. W końcu wojsko było niemalże całym jego życiem. W zbiorze znaleźć można przeważnie dokumenty o proweniencji wojskowej – głownie wnioski na odznaczenia różnego rodzaju medalami i orderami, wraz z załącznikami. Niezwykle interesującymi dokumentami są kolejne życiorysy pisane odręcznie przez Stanisława, a także poświadczenia i opinie od wojskowych, potwierdzające należność przyznania odznaczenia. Znaleźć tu można również wnioski awansowe, do których również dołączono stosowne załączniki. W zbiorze uwzględniono również odpisy dokumentów, które znajdowały się w omawianych jednostkach archiwalnych, a także różnego rodzaju zaświadczenia i poświadczenia. Wydzielono i opisano także kilka fotografii, pochodzących głównie z zasobów prywatnych rodziny, a także odnalezioną kopię aktu metrykalnego, poświadczającą fakt urodzenia i ochrzczenia. Łącznie w niniejszym zestawieniu wyodrębniono 18 jednostek archiwalnych, samych zaś dokumentów jest o wiele więcej. Brakuje archiwaliów dokumentujących przebieg życia przed okresem wstąpienia do wojska (np. świadectw szkolnych, dokumentów potwierdzających zawarcie małżeństwa, dokumentów dotyczących pracy zarobkowej itp.). Ich odnalezienie (o ile zachowały się do czasów współczesnych) będzie postulatem badawczym dla przyszłych pokoleń (co zostało zaakcentowane również wcześniej). Jeżeli inne dokumenty pojawią się w przyszłości i o ile będzie taka wola posiadaczy, zostaną dołączone do bazy Limanowskiego Archiwum Społecznego.

[1] Spuścizna archiwalna – termin stosowany na oznaczenie zespołu archiwalnego wytworzonego przez osobę fizyczną. Zob. Polski słownik archiwalny, red. W. Maciejewska, Warszawa 1974, s. 78.

[2] W tym miejscu autor niniejszego katalogu składa podziękowania p. Bartłomiejowi Studniarkowi z Muzeum Regionalnego Ziemi Limanowskiej za dokładnie przeprowadzoną kwerendę internetową (głównie skany aktów metrykalnych) oraz w archiwach Urzędu Miasta Limanowa i archiwach państwowych.

[3] Zespół archiwalny – organicznie powiązane ze sobą zarchiwizowane materiały archiwalne wytworzone i zgromadzone w wyniku działalności urzędu, instytucji lub osoby fizycznej. Zob. Polski słownik archiwalny, s. 91.

[4] Zbiór archiwalny – dokumenty zgromadzone przez urzędy, instytucje lub osoby fizyczne pod określonym kątem widzenia, mające w całości lub w przeważającej części charakter materiałów archiwalnych. Zob. Tamże, s. 90-91.

[5] Jednym z założeń projektu „POKOLENIE PRZEMIANY W POLSCE na podstawie losów legionisty, uczestnika 3 wojen, kawalera orderu Virtuti Militari – chorążego Stanisława Mąki i (1890-1939)” jest umieszczenie skanów dokumentów w Limanowskim Archiwum Społecznym, założonym i prowadzonym przy Polskim Towarzystwie Historycznym o. Limanowa. Dokumenty prezentowane będą dzięki temu również na portalu „Zbiory Społeczne”.

[6] Przykładowo: skrót R.O.P. rozwinięto według wzoru: R[ada] O[brony] P[aństwa].

[7] W przypadku umieszczenia dokumentów w bazie LASu, prawdopodobnie będą one jednak rozdzielone.